WAMCA: De wet die collectief schadeverhaal mogelijk maakt

Op 1 januari 2020 trad in Nederland een wet in werking die het juridische landschap fundamenteel veranderde. De Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie – kortweg WAMCA – maakt het mogelijk dat belangenorganisaties namens grote groepen gedupeerden een vordering tot schadevergoeding in geld instellen. Daarmee introduceerde Nederland als een van de eerste Europese landen een stelsel voor collectieve schadevergoedingsacties.

De WAMCA bouwt voort op artikel 3:305a BW, de collectieve actie die al sinds 1994 bestaat. Maar waar die bepaling alleen een verklaring voor recht toestond, gaat de WAMCA een belangrijke stap verder: belangenorganisaties kunnen nu ook daadwerkelijk schadevergoeding voor gedupeerden eisen. Dit opent nieuwe mogelijkheden voor consumentenbescherming, aansprakelijkheid van bedrijven en toegang tot het recht voor burgers.

Procesrechtelijke vernieuwing

De WAMCA stelt strikte eisen aan belangenorganisaties die collectieve acties willen voeren. Zij moeten voldoen aan de voorwaarden van artikel 3:305a BW en kunnen worden aangewezen als exclusieve procesvoerder. Dit voorkomt een wildgroei aan procedures en beschermt gedaagde partijen tegen onevenredige procesdruk.

Tegelijk introduceert de wet nieuwe procesrechtelijke instrumenten. De rechter kan een collectieve schikking vaststellen die ook gedupeerden bindt die zich niet expliciet hebben aangemeld. Dit 'opt-out'-systeem wijkt af van het eerdere Nederlandse model en biedt efficiënte afwikkeling van massaschade.

Wetgeving in context

De WAMCA is het resultaat van jarenlange maatschappelijke en politieke discussie over toegang tot het recht. Grote schadezaken zoals de DES-affaire en de Dexia-kwestie toonden aan dat individuele benadeelden vaak machteloos staan tegenover grote bedrijven of instellingen. Collectieve actie biedt uitkomst, maar zonder mogelijkheid tot schadevergoeding bleef de effectiviteit beperkt.

Financiering van collectieve procedures

Een cruciaal aspect van de WAMCA betreft de financiering van collectieve acties. De wet introduceert regels over procesinvestering: externe financiers die het proces bekostigen in ruil voor een deel van de opbrengst. Dit maakt complexe procedures toegankelijk, maar roept ook vragen op over belangenverstrengeling en kosten.

De WAMCA stelt daarom eisen aan 305a-organisaties en hun financiers. Transparantie over financieringsafspraken is verplicht, en de rechter toetst of de belangenbehartiging niet wordt belemmerd door commerciële belangen van investeerders.

Toepassing in de financiële sector

De financiële sector is een terrein waar collectieve acties bijzonder relevant zijn. Beleggingsfraude, misselling van financiële producten en rentederivaten raken vaak duizenden consumenten tegelijk. De WAMCA biedt hen een instrument om gezamenlijk op te komen tegen financiële instellingen.

Rechterlijke schadebegroting

Een belangrijk aandachtspunt bij collectieve acties is de vraag hoe de rechter schade moet begroten wanneer duizenden individuele situaties verschillen. De WAMCA voorziet in mogelijkheden voor geaggregeerde schadebegroting, waarbij de rechter uitgaat van gemiddelden en categorieën in plaats van individuele berekeningen.

Dit vraagt om een nieuwe benadering van bewijslastverdeling en schadeberekening. De rechter moet een evenwicht vinden tussen efficiëntie van de procedure en individuele rechtvaardigheid voor gedupeerden.

WAMCA en duurzaamheid

De WAMCA wordt ook ingezet in duurzaamheidszaken, waarbij burgers of organisaties bedrijven aanspreken op milieuschade of schending van mensenrechten in productieketens. Dit roept specifieke vragen op over causaliteit en bewijs bij complexe, vaak internationale kwesties.

Jurisprudentie en praktijk

Sinds de invoering van de WAMCA in 2020 groeit de rechtspraak gestaag. Rechters worstelen met nieuwe vragen: wanneer is een zaak geschikt voor collectieve behandeling? Hoe moeten opt-out-regelingen worden vormgegeven? Welke rol speelt de rechter bij toetsing van schikkingen?

De jaarlijkse kroniek van de Vereniging Corporate Litigation biedt inzicht in deze ontwikkelingen. Advocaten, belangenorganisaties en rechters bouwen stapsgewijs aan een praktijk waarin de WAMCA haar belofte kan waarmaken: toegankelijke rechtsbescherming bij massaschade.

De toekomst van collectief schadeverhaal

De WAMCA is nog een jonge wet die zich moet bewijzen in de praktijk. Belangrijke uitdagingen liggen voor ons: hoe voorkomen we misbruik door commerciële claimstichtingen? Hoe waarborgen we dat schadevergoedingen daadwerkelijk bij gedupeerden terechtkomen? En hoe verhouden Nederlandse procedures zich tot collectieve acties in andere Europese landen?

Tegelijk biedt de WAMCA hoop. Voor het eerst kunnen gewone burgers effectief opkomen tegen grote bedrijven of instellingen die schade veroorzaken. De wet versterkt de rechtspositie van consumenten en biedt een tegenwicht tegen ongelijkheid in toegang tot het recht. De komende jaren zullen uitwijzen of de WAMCA deze verwachtingen kan waarmaken.